Para kaç günde dönüyor: nakit döngüsü ve işletme sermayesi

Bu adım neyi çözer

Bu adımda tek bir soruya sayıyla cevap veriyorsunuz: paranız kaç gün sizde değil, başkasında duruyor? Cevap bir gün sayısıdır ve o gün sayısı iki şeyi belirler — aynı ciroyu döndürmek için ne kadar sermaye tutmanız gerektiğini ve büyümeyi hangi hızda kaldırabileceğinizi. Kâr bir dönem sonucudur, nakit her günün gerçeğidir; ikisinin aynı yöne gitmesi zorunlu değildir.

Karar için üç girdi gerekir: ortalama stoğunuz ile yıllık satılan malın maliyeti, ortalama ticari alacağınız ile yıllık cironuz, ve ortalama ticari borcunuz. Üçü de muhasebe kayıtlarınızdan çıkar; yoksa son üç ayın ortalamasıyla başlayın. Bu sayılar sözleşmelerinizdeki vadeleri değil fiilen olanı ölçer, ve aradaki fark bu adımın en değerli çıktısıdır.

Kime gerekli, kime değil

Stok tutan herkes için zorunludur; stok, nakit döngüsünün en büyük ve en sessiz kalemidir.

Yalnız pazaryerinde satıyorsanız alacak gününüzü hakediş takvimi belirler ve bu süre büyük ölçüde sizin elinizde değildir. Hesabı yine yaparsınız; kaldıracınız stok ve tedarikçi vadesindedir.

Firmaya satıyorsanız alacak tarafı en riskli tarafınızdır: vade tanırsınız, gecikme olur, araya çek ve senet girer. Bu adımın alacak bölümü sizin için en ağır bölümdür.

Stok tutmadan çalışıyorsanız — sipariş üzerine üretim ya da tedarikçiden doğrudan sevk — döngünüz kısadır, hatta negatif olabilir. Yine de ölçün: negatif döngü en güçlü kozunuzdur ve büyürken kaybedilmesi kolaydır.

Kârlı olmak yetmiyor

E-ticarette kapanan işletmelerin bir bölümü zarar ettiği için değil, parası zamanında dönmediği için kapanır. Sebep basit bir zamanlama uyuşmazlığıdır: tedarikçiye ödeme günü gelirken müşteriden gelen para hâlâ yoldadır.

Tablolar bu uyuşmazlığı göstermez. Kâr tablosu satışı fatura kesildiği anda, gideri tahakkuk ettiği anda yazar; ikisinin ne zaman nakde döndüğüyle ilgilenmez. Bu yüzden aynı ay hem kârlı hem nakitsiz olabilirsiniz — ve ciro büyüdükçe iki tablo birbirinden daha da uzaklaşır.

Bir de görünmeyen bir kalem var: tahsil ettiğiniz KDV. O para bir süre kasanızda durur ama sizin değildir; beyan ayında çıkar. Nakit planını kasa bakiyesine bakarak yapan işletme o ayı sürprizle karşılar. Beyan takvimi vergi takvimi ve beyanlar adımındadır.

Yasal dayanak

Burada bir yükümlülük yok; iki hüküm alacak gününüzün tavanını çizer.

Pazaryeri hakedişi. 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'un ek 1. maddesinin 2-a bendi, satış bedelinin pazaryerinin tasarrufuna girdiği ve siparişin alıcıya ulaştığı tarihten itibaren beş iş günü içinde ödemenin eksiksiz yapılmamasını her durumda haksız ticari uygulama sayar. Aynı maddenin üçüncü fıkrası boşluğu kapatır: pazaryerinin ekonomik bütünlük içinde bulunduğu ödeme hizmeti sağlayıcısına yapılan ödemeler pazaryerine yapılmış kabul edilir; yani süre, para grubun ödeme kolunda beklerken de işlemeye devam eder. Sözleşme ve hak arama tarafı pazaryeri sözleşmesi ve haklarınız adımındadır.

Firmaya satışta vade. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 1530. maddesi, ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedarikinde borçlunun sözleşmede öngörülen tarihte ödemezse ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşeceğini söyler; alacaklı, sözleşmede şart edilmemiş olsa bile faize hak kazanır. Sözleşmede ödeme günü yoksa temerrüt, faturanın alınmasını izleyen otuz günün sonunda başlar. Beşinci fıkra, sözleşmeyle kararlaştırılabilecek ödeme süresine bir üst sınır koyar ve alacaklının KOBİ olduğu ya da borçlunun büyük ölçekli işletme olduğu hâllerde bu sürenin aşılamayacağını belirtir. Yedinci fıkraya göre sözleşmede oran yoksa uygulanacak temerrüt faizi oranını Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her yıl ocak ayında ilan eder; hesabı gecikme faizi sayfasında yapabilirsiniz.

Bu iki hükmün pratik sonucu şudur: geciken alacak için faiz istemek, sözleşmede yazmasa bile hakkınızdır. İstemek ayrı bir ticari tercihtir, ama hakkın var olduğunu bilmek pazarlığı değiştirir. Alacağınızın hukuki takibi için avukatınıza, gecikme gelirinin kaydı için mali müşavirinize danışın; bu sayfa hukuki görüş değildir.

Nakit döngüsü

Üç süre var ve üçü tek bir cümlede birleşir.

Stokta geçen gün. Ürünü aldığınız günden sattığınız güne kadar geçen süre. Uzadıkça sermaye rafta bekler.

Alacakta geçen gün. Sattığınız günden paranın hesabınıza geçtiği güne kadar. Kendi sitenizde blokaj, pazaryerinde hakediş takvimi, firmaya satışta tanıdığınız vade belirler.

Borçta geçen gün. Tedarikçinizden aldığınız vade. Bu süre lehinizedir: o gün sayısı kadar işletme sermayenizi tedarikçiniz finanse ediyor demektir.

Nakit döngüsü, stok günü artı alacak günü eksi borç günüdür. Çıkan sayı kaçsa, o kadar günlük satışı finanse edecek sermayeye ihtiyacınız var demektir. Negatif çıkıyorsa tedarikçinize ödemeden önce tahsil ediyorsunuz; güçlü bir konumdur ve büyürken korunması gerekir.

Nasıl hesaplanır

Nakit dönüşüm süresi hesaplayıcısı beş girdiyle çalışır: ortalama stok, yıllık satılan malın maliyeti, ortalama ticari alacak, yıllık ciro ve ortalama ticari borç. Üç süreyi gün olarak, döngüyü tek sayı olarak ve döngüyü finanse etmek için bağlanan yaklaşık nakdi tutar olarak verir.

Dikkat edilecek nokta şudur: araç günleri sözleşmelerinizden değil bakiyelerinizden türetir. Yani ölçtüğü şey vaat edilen vade değil, fiilen gerçekleşen süredir. Tanıdığınız vade ile aracın verdiği alacak günü arasında belirgin bir fark varsa, o fark geciken tahsilattır. Hangi carinin geciktirdiğini cari hesap ekstresi şablonuyla, hangi faturanın vadesinin geçtiğini fatura takip tablosuyla tek tek görürsünüz.

Örnek, kendi rakamlarınızı koyun. Aracın üç süreyi 40, 32 ve 24 gün verdiğini varsayalım: döngü 40 artı 32 eksi 24, yani 48 gün. Yıllık cironuz 5,4 milyonsa günlük ciro yaklaşık 14.800; bağlanan nakit 48 çarpı 14.800, yani 710.000 civarı. Bu tutar bir gider değildir ve hiçbir tabloda satır olarak görünmez, ama sürekli bağlıdır; işiniz durmadıkça serbest kalmaz.

Şimdi tek bir günün değerini görün: döngüyü bir gün kısaltmak, günlük ciro kadar nakdi kalıcı olarak serbest bırakır. Örnekte beş gün, 74.000 civarı eder. Aynı mantık ters de çalışır — alacak günü beş gün uzadığında aynı tutarı bulup koymanız gerekir, üstelik ciro artmadan.

Büyüme hızını nakit belirler

Bağlanan nakit, günlük ciro ile döngü gününün çarpımıdır. İki çarpandan biri büyürse sonuç büyür; ikisi birden büyürse beklediğinizden hızlı büyür.

Pratik sonuç şudur: aylık satışınızı ikiye katlamak istiyorsanız, döngü gününüz hiç değişmese bile bağlanan nakit de ikiye katlanır. Örnekteki işletme günlük ciroyu 14.800'den 29.600'e çıkarırsa aynı 48 günlük döngü için yaklaşık 710.000 daha bulmak zorundadır. Bu para satışın kendisinden gelmez, çünkü satıştan gelen para zaten döngünün içindedir.

Üç kaynak var ve üçünün de bedeli var:

• Öz kaynak. Faizi yok, sınırı var. Sınıra gelene kadar en ucuz yol budur.
• Tedarikçi vadesi. Genellikle en ucuz dış kaynak; ilişki, düzenli ödeme geçmişi ve pazarlık ister. Bedeli çoğu zaman peşin iskontosundan vazgeçmektir; o iskontonun yıllık karşılığını vade farkı hesaplayıcısıyla ölçün, krediden pahalı olabilir.
• Kredi. Hızlıdır ve ölçeklenir, faizlidir. Gerçek maliyeti akdi faiz değildir: vergiler faiz tutarı üzerinden alındığı için efektif oran daha yüksek çıkar. Ticari kredi taksit hesaplayıcısı efektif aylık oranı ve toplam maliyeti gösterir.

Vadeli çek ya da senet alıyorsanız çek ve senet ortalama vade hesaplayıcısı portföyünüzün tutarla ağırlıklı ortalama vadesini verir; kırdırmayı düşünüyorsanız aynı araç bugün elinize geçecek tutarı da hesaplar. Kırdırma maliyetini kendi kredi maliyetinizle karşılaştırın ve ucuz olanı seçin.

Sessiz bir kalem daha var. Vade tanırken paranın değerinin zamanla değiştiğini fiyata koymadıysanız, uzun vade reel bir indirimdir. Nominal ile reel arasındaki farkı enflasyon sayfasında, gecikmenin faiz karşılığını faiz sayfasında görebilirsiniz.

Pazaryeri vadesi

Pazaryerleri satış bedelini anında ödemez; hakediş sözleşmedeki takvimle gelir ve iade süresiyle ilişkilidir — iade riski kapanana kadar para orada bekler.

Pratik sonuç: pazaryerinde ciro büyüdükçe alacakta bekleyen para da büyür. Ay içinde ne kadar çok satarsanız o kadar çok paranız hakedişte bekler. Satışlar artar, tablolar iyileşir, tedarikçiye ödeme günü geldiğinde kasa boştur. "Büyürken batmak" bunun adıdır ve tam olarak burada olur.

Kaldıraç kanal dağılımındadır. Kendi sitenizin blokaj gününü pazaryerinin hakediş takvimiyle yan yana koyun; aradaki fark, kanal dağılımını değiştirmenin nakit karşılığıdır. Kanal sırasını ikinci kanala geçiş sırası adımında kurdunuz; bu adım o sıraya bir de nakit gerekçesi ekler.

Döngüyü kısaltmanın yolları

Üç kalemin üçü de oynatılabilir, ama hızları farklıdır.

• Stok günü. En hızlı sonuç veren kalem budur. Yavaş dönen ürünleri ayıklayın, çok çeşit yerine doğru çeşit tutun. Satmayan stoğu indirimle nakde çevirmek kâğıt üstünde kayıp gibi görünür; oysa döngüyü doğrudan kısaltır ve o parayı dönen ürüne aktarır.
• Alacak günü. Kanal dağılımı, blokaj pazarlığı ve firmaya satışta vade disiplini. Tanıdığınız her vade günü döngünüzü bir gün uzatır; vadeyi bedava vermeyin, siparişin bir bedeli olarak fiyatlayın.
• Borç günü. Tedarikçiyle vade görüşün. Vade, düzenli ve zamanında ödeyen alıcıya verilir; ödeme geçmişiniz burada doğrudan pazarlık gücünüzdür.

Üçünü aynı anda zorlamayın. Tedarikçi vadesini görüşerek uzatmak ile ödemeyi geciktirmek farklı şeylerdir: birincisi pazarlık, ikincisi hem ilişkinin hem alış fiyatınızın bozulmasıdır.

Ne kadar sürer

Rakamlar elinizdeyse hesap yarım gün. Zor olan kısım rakamları düzenli tutmaktır: ortalama stok, alacak ve borç bakiyeleri güncellenmezse döngü eskimiş bir sayıya döner ve eskimiş sayıyla karar verilmez.

Bağımlılık: ürün başına kâr ve kesinti hesapları bitmeden bu adım anlam taşımaz, çünkü döngüyü finanse edecek para kârdan gelir. Bu adım bitmeden de stok siparişi büyütülmemeli ve büyüme hedefi konmamalıdır; ikisi de bağlanan nakit rakamını girdi olarak kullanır.

Nereden yapılır

Bakiyeleri muhasebe programınızdan ya da mali müşavirinizden alın; ortalama için dönem başı ve dönem sonu bakiyesinin ortalaması yeterlidir. Hakediş takvimini satıcı sözleşmenizden, blokaj gününü ödeme sağlayıcı sözleşmenizden okuyun; ikisi de "yaklaşık" değil, yazılı bir gün sayısı olmalıdır.

Sonucunuzu Nakit Akışı Yönetimi kategorisinde tartışabilirsiniz. Rakamlı soru işe yarar: "Döngüm 48 gün çıktı, en büyük kalem stok; aynı kategoride çalışanlar stok gününü kaça indirebildi, hangi ürünleri elediler?" Rakamsız sorulan "nakit sıkışıyor" sorusuna verilen cevap da rakamsız olur.

Sık yapılan hata

Kâr tablosuna bakıp nakit planı yapmamak. İki tablo farklı şeyler söyler; kârlı ayda nakitsiz kalmak sık görülür ve her seferinde sürpriz gibi yaşanır.

Tahsil edilen KDV'yi nakit saymak. O para kasada durur ama sizin değildir; beyan ayında çıkar ve o ayın planı buna göre kurulmamışsa açık verir.

Hakediş takvimini hesaba katmadan stok almak. En sık görülen nakit krizi budur: kampanya için alınan stok peşin ödenir, satışın parası hakedişte bekler, arada tedarikçinin vadesi dolar.

Büyümeyi yalnız ciroyla ölçmek. Ciro büyürken döngü de uzuyorsa risk artıyordur. İki sayıyı aynı grafikte tutun; ciro tek başına iyi haber değildir.

Vadeyi bedava vermek. Firmaya satışta tanıdığınız her gün nakit döngünüze eklenir. Vade bir fiyat kalemidir; pazarlıkta karşılığını isteyin, istemiyorsanız da bilerek verin.

Kredi maliyetini yalnız faiz oranıyla değerlendirmek. Vergiler faiz tutarı üzerinden alınır; efektif oran akdi faizden yüksektir ve teklifleri efektif oranla karşılaştırmak gerekir.

Döngüyü bir kez ölçüp bırakmak. Stok devri, hakediş takvimi ve tedarikçi vadesi değişir; üç ayda bir ölçülmeyen döngü karar için kullanılamaz.

Bu adım bitti mi?

• Stok, alacak ve borç günlerimi ölçtüm; nakit döngümü gün olarak biliyorum.
• Bağlanan nakdi tutar olarak gördüm ve öz kaynağımla karşılaştırdım.
• Sözleşmedeki vadelerle aracın verdiği alacak günü arasındaki farkı inceledim; geciken carileri listeledim.
• Hakediş takvimimi ve blokaj günümü sözleşmelerimden teyit ettim.
• Büyüme hedefimin gerektirdiği ek nakdi hesapladım ve kaynağını (öz kaynak, tedarikçi vadesi ya da kredi) belirledim.
• Kredi kullanacaksam maliyetini akdi faizle değil, vergiler dahil efektif oranla hesapladım.
• Döngüyü yeniden ölçme tarihini takvimime yazdım.

Sonraki adım

Fiyat, kâr ve nakit tarafı kuruldu: ürün başına ne kaldığını, kesinti sonrası elinize ne geçtiğini ve aynı ciroyu döndürmek için ne kadar sermayenin bağlı durduğunu biliyorsunuz. Bundan sonraki aşamalar bu üç rakamı girdi olarak kullanır — satış kanalı seçimi, ödeme ve kargo, ölçme ve büyütme.