Dövizli satışta hangi kur, kur farkı ne zaman

Bu adım neyi çözer

Dövizle satmak, fiyatı yabancı para cinsinden yazmakla bitmez. Arkasında üç ayrı soru vardır: faturayı Türk parasına çevirirken hangi günün kuru esas alınacak, fatura ile tahsilat arasında kur değişirse ne olacak, ve bu değişimin yükünü kim taşıyacak?

Karar için üç somut girdi gerekir: aylık dövizli satış tutarınız, ortalama tahsilat vadeniz (siparişten paranın hesabınıza geçmesine kaç gün) ve maliyetlerinizin hangi para biriminde oluştuğu. Üçüncüsü çoğu zaman atlanır: girdilerinizin bir kısmı da dövizliyse gerçek riskiniz sandığınızdan küçüktür. Yurt dışı reklam harcamanız dövizle faturalanıyorsa bu, doğal bir denge yaratır; hesabı müşteri kazanma maliyeti ve LTV adımındaki rakamlarla birlikte yapın.

Kime gerekli, kime değil

Bedeli döviz cinsinden belirlenen her satışta gerekir; malı yurt dışına gönderip göndermediğinizden bağımsızdır. Yurt içinde de dövize endeksli satış yapıyorsanız bu adım sizindir.

Bedeli Türk parasıyla belirleyip tahsilatı da Türk parasıyla yapıyorsanız kur kuralları sizi ilgilendirmez; bu durumda riski karşı taraf taşır. Sınır ötesi satışta bunu dayatmak çoğu zaman mümkün değildir, çünkü alıcı kendi para biriminde fiyat bekler.

Yasal dayanak

3065 sayılı Kanun'un 26. maddesi tek cümlelik ve nettir: bedelin döviz ile hesaplanması hâlinde döviz, vergiyi doğuran olayın meydana geldiği andaki cari kur üzerinden Türk parasına çevrilir. Cari kuru belli olmayan dövizlerin çevrilmesine ilişkin esasları belirleme yetkisi Bakanlıktadır.

Kur farkının vergi karşısındaki yeri de kanunda yazılıdır. 24. maddenin (c) bendi, matraha dahil unsurlar arasında vade farkı, fiyat farkı, kur farkı, faiz ve prim gibi çeşitli gelirleri sayar. Yani kur farkı, "muhasebede bir yere yazılacak fark" değil, matrahı ilgilendiren bir kalemdir.

Kayıt ve belge tarafında Vergi Usul Kanunu'nun 215. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi çalışır: kayıt ve belgelerde Türk para birimi kullanılır, belgeler Türk parası karşılığı gösterilmek şartıyla yabancı para birimine göre de düzenlenebilir; yurt dışındaki müşteriler adına düzenlenen belgelerde Türk parası karşılığı gösterilme şartı aranmaz. İhracat faturanızda karşılığı göstermek zorunda olmamanız, kayıtlarınızı Türk parasıyla tutmayacağınız anlamına gelmez.

Dönem sonunda ise 213 sayılı Kanun'un 280. maddesi devreye girer: yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir; borsa rayici yoksa değerlemeye uygulanacak kur Bakanlıkça tespit olunur. Aynı madde, yabancı para ile olan senetli ya da senetsiz alacak ve borçlar için de geçerlidir. Yani tahsil edilmemiş dövizli alacağınız, siz hiçbir şey yapmasanız bile dönem sonunda değerlenir ve sonucu kâr-zararınıza girer.

Hangi işlemde hangi belgenin düzenleneceği işlemin türüne göre değişen teknik bir konudur. Bu sayfa hukuki görüş değildir; kendi kur farkı belgelerinizi ve dönem sonu değerlemenizi mali müşavirinize danışın.

Hangi günün kuru

Kanun "vergiyi doğuran olay anındaki cari kur" der. Uygulamada bunun karşılığı TCMB'nin gösterge niteliğindeki döviz alış kurudur — ama hangi günün bülteni?

Burada bir zamanlama ayrıntısı var ve çoğu hata buradan çıkar. TCMB bülteni gün içinde, öğleden sonra ilan edilir; fatura kesme anında elinizde olan en son bülten bir önceki iş gününe aittir. Sitedeki araç bu kuralı uygular: fatura tarihinden geriye doğru yürür ve bülteni olan ilk günü bulur.

İkinci ayrıntı takvimdir. TCMB her gün bülten yayımlamaz. Hafta sonlarında ve resmî tatillerde bülten yoktur. Cumartesi tarihli bir fatura için Cuma bültenine, uzun bir tatilin ertesindeki fatura için tatil öncesindeki son iş gününe inmek gerekir. Elle yapıldığında en çok atlanan işlem budur; araç geriye kaç gün yürüdüğünü ve hangi günlerde bülten bulunmadığını tek tek yazar.

Ne tutar

Kur riskinin doğrudan bir faturası yoktur; maliyeti fatura ile tahsilat arasındaki gün sayısında saklıdır. Ölçüsü basittir: aylık dövizli satış tutarı × ortalama tahsilat vadesi. Bu çarpım, kurun her hareketinde etkilenen para miktarını verir.

Vadenin kendisi de bir maliyettir ve kur riskinden bağımsızdır. Bir sepetin parasının haftalar sonra gelmesi, o parayı o süre boyunca işletmede kullanamamak demektir; vade farkı hesaplayıcısı bu bekleyişin yıllık karşılığını gösterir. Kur riskini bu tablonun üstüne koyun, yerine değil.

Üçüncü kalem operasyoneldir: fiyat listesini her kur hareketinde güncellemek, katalog işçiliği, yanlış fiyatla giden sipariş ve müşteri güveni kaybı üretir. Bu yüzden aşağıdaki karar "kaç günde bir güncellerim" sorusuyla biter.

Nasıl hesaplanır

TCMB kur aracının dört modu vardır ve dördü de bu adımın ayrı bir sorusunu yanıtlar.

Fatura kuru. Fatura tarihini, dövizi ve tutarı girersiniz. Araç hangi bültenin kullanıldığını numarası ve tarihiyle söyler, hafta sonu ya da tatil nedeniyle atladığı günleri tek tek yazar, döviz alış kurunu ve Türk parası karşılığını verir. Vergi oranı olarak "istisna" seçildiğinde ihracat faturasının tablosunu görürsünüz. Bülten numarasını kayda geçirin; "bu kuru nereden aldınız" sorusunun tek geçerli cevabı odur.

Kur farkı. Fatura tarihini, tahsilat tarihini ve döviz tutarını girersiniz. Araç iki tarafta da aynı kuralı uygular, iki kuru karşılaştırır, farkın Türk parası karşılığını ve matrahla ilgili sonucunu verir. Ayrıca farkın yönünü söyler: kur yükseldiğinde döviz alacaklısının lehine, borçlusunun aleyhinedir. Belgeyi lehine fark doğan taraf düzenler; hangi belgeyi düzenleyeceğinizi mali müşavirinize sorun, araç yalnız hesabı yapar.

Dönem ortalaması. Bir tarih aralığı ve döviz seçersiniz. Araç aralıktaki bülten günlerinin aritmetik ortalamasını verir; hafta sonu ve tatil bültensiz olduğu için ortalamaya girmez. Ayrıca dönemin en düşük ve en yüksek kurunu tarihleriyle gösterir. Fiyat listesi kurunu belirlerken anlık kur yerine buna bakmak daha istikrarlı bir taban üretir; en düşük ile en yüksek arasındaki mesafe de size güncelleme sıklığınızı söyler.

Çapraz kur. Ne alışın ne satışın Türk parası üzerinden olmadığı işlemler içindir. TCMB çapraz kur yayımlamaz; araç iki dövizin aynı bültendeki gösterge kurlarını birbirine bölerek türetir ve bunu sayfada açıkça yazar. Bankanızın uyguladığı çapraz kur bundan farklı olabilir; ödeme yaparken aradaki farkı bankanızdan sorun.

Örnek akış: en çok sattığınız ürün grubunun bir aylık dövizli cirosunu alın, o ayın dönem ortalamasını hesaplayın, sonra ayın en düşük ve en yüksek kuruyla aynı ciroyu iki kez çevirin. Aradaki fark, tek bir ayda kurun size ne kadar dokunduğunu gösterir. Bu sayı marjınızla karşılaştırıldığında kur riskinin sizin için büyük mü küçük mü olduğu tartışması biter.

Kurun genel seyrini izlemek için enflasyon ve faiz sayfalarındaki veriye bakabilirsiniz; ama fiyat kararınızı tahminle değil, ölçülmüş maruziyetinizle verin.

Kur riskini kim taşıyor

Asıl karar budur ve üç seçeneği vardır.

Siz taşırsınız. Dövizle satar, Türk parasıyla maliyetlenirsiniz. Kur lehinize hareket ederse kazanırsınız, aleyhinize hareket ederse marjınız erir. Tahsilat vadesi uzadıkça risk büyür.

Alıcı taşır. Fiyatı Türk parası olarak verirsiniz. Sınır ötesinde bu genellikle mümkün değildir; alıcı kendi para biriminde fiyat bekler ve dönüşüm belirsizliğini üstlenmek istemez.

Paylaşırsınız. Fiyata bir kur payı koyarsınız. En yaygın çözümdür ama payın büyüklüğü bir tahmindir: çok koyarsanız rekabet gücünüzü, az koyarsanız marjınızı kaybedersiniz. Payı dönem ortalaması ile o dönemin en yüksek kuru arasındaki mesafeye bakarak belirlemek, tahmini biraz olsun ölçüye bağlar.

Seçenek hangisi olursa olsun, kararı yazın: hangi ürün grubunda hangi kurla fiyat verildiği, listenin hangi sıklıkta güncelleneceği ve hangi kur hareketinde sıra dışı güncelleme yapılacağı. Yazılmamış bir kur politikası, ay sonunda "marj nereye gitti" sorusuna dönüşür.

Ne kadar sürer

Politika kararı yarım gün. Fiyat listesi güncellemesi dönemseldir ve sıklığını kur oynaklığı belirler.

Bağımlılık şu: maruziyetinizi ölçmeden politika kurulmaz, politika kurulmadan fiyat listesi dondurulamaz, liste dondurulmadan da katalog işçiliği bitmez. Ölçüm bir kez yapılır, sonra ayda bir tekrarlanır.

Nereden yapılır

Kur verisinin resmî kaynağı TCMB'nin günlük bültenidir; araç doğrudan bu bültenden okur ve kullandığı bültenin numarasını gösterir. Fiyat listesi güncellemesi sizin katalog işinizdir. Kur farkı belgesi ve dönem sonu değerlemesi mali müşavirinizin işidir.

Aynı ürün grubunda dövizle satan firma sahiplerine sormak, tahmini kısaltır. Örnek: "Dövizli satışta fiyat listesini kaç günde bir güncelliyorsunuz, kur payını dönem ortalamasına göre mi koyuyorsunuz yoksa sabit bir pay mı tutuyorsunuz?" /c/finans/nakit-akisi-yonetimi-ve-butceleme/12

Sık yapılan hata

Fatura tarihi yerine tahsilat kurunu kullanmak. Matrah fatura tarihine göre belirlenir; tahsilat günündeki kur ayrı bir kalemdir ve kur farkı olarak ele alınır.

Hafta sonu tarihli faturada o günün bültenini aramak. O gün bülten yoktur; geriye yürümek gerekir. Araç bunu yapar ve atladığı günleri yazar.

Kullanılan bülten numarasını kayda geçirmemek. Kur doğru olsa bile kaynağı gösterilemeyen bir çevirme, denetimde savunması zor bir kalemdir.

Kur farkını hiç kayda almamak. Kanun kur farkını matraha dahil unsurlar arasında sayar; kayıt dışı bırakılan fark, yıl sonunda tutmayan bir bakiye olarak karşınıza çıkar.

Tahsil edilmemiş dövizli alacağı dönem sonunda unutmak. Değerleme hükmü senetli ve senetsiz alacaklar için de geçerlidir; "para gelmedi ki" demek kaydı ertelemez.

Fiyat listesini anlık kurla güncellemek. Operasyonel yükü ve müşteri güvenini bozar; dönem ortalaması daha istikrarlı bir taban verir.

Maruziyeti ölçmeden "kur riski var" demek. Ölçülmeyen risk yönetilemez. Aylık dövizli satış ile ortalama vadenin çarpımı, başlamak için yeterli bir ölçüdür.

Bu adım bitti mi?

• Fatura kurunun hangi güne ait olduğunu ve hafta sonu ile tatilde ne yapılacağını biliyorum.
• Kullandığım bülten numarasını fatura dosyama yazıyorum.
• Kur farkında belgeyi hangi tarafın düzenleyeceğini müşavirimle konuştum.
• Dönem sonunda tahsil edilmemiş dövizli alacağımın değerleneceğini biliyorum.
• Aylık dövizli satışım × ortalama tahsilat vadem = kur maruziyetimi ölçtüm.
• Fiyat listemi hangi kurla ve hangi sıklıkta güncelleyeceğim yazılı.

Sonraki adım

Sınır ötesi tarafı kuruldu: kod, beyan, fatura ve kur. Yol haritasının kalan aşamalarında satış kanalı, mağaza altyapısı, ödeme-kargo, reklam ve ölçme sırayla ele alınıyor.